Publieke landbouwgronden als beleidsinstrument
academiejaar: 2020-2021
docent(en): Michiel Dehaene en Hans Vandermaelen (UGent - vakgroep architectuur en stedenbouwkunde), Eric Vanhaute en Esther Beeckaert (UGent - vakgroep geschiedenis), Thomas Block (UGent - vakgroep politieke wetenschappen - Centrum voor Duurzame Ontwikkeling), Jeroen Adam (UGent - vakgroep conflict en ontwikkelingsstudies - ILVO), Kris Verheyen (UGent - vakgroep omgeving - faculteit Bio-ingenieurswetenschappen)
partner(s): ILVO (Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek)

Tags: biodiversity & nature—biodiversiteit & natuur | food—voedsel | governance—beleid | land use—landgebruik | Sustainability – duurzaamheid

Historische erfenis

In de afgelopen eeuwen zijn verschillende Vlaamse steden en gemeenten of verwante lokale instellingen eigenaar geworden van landbouwgronden. Naast grondposities op eigen territorium gaat het in belangrijke mate ook over posities in buurgemeenten en in de regio, maar sommige lokale instellingen zijn ook eigenaar van gronden aan de andere kant van het land. Vaak gaan deze gronden terug op historische landontginningsprojecten (van bijvoorbeeld polders of woeste gronden) of schenkingen van nalatenschap aan liefdadigheidsinstellingen, de voorlopers van de lokale Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW). Doorheen hun lange bestaansgeschiedenis speelden publieke landbouwgronden en hun voorgangers een essentiële rol in de voedselvoorziening van stad en platteland, en werden ze niet zelden ingezet voor armoedebeleid of als sociale buffer in tijden van crisis.

Publieke uitverkoop

Deze historische erfenis wordt vandaag in sneltempo verkocht. In de afgelopen bestuursperiode verkochten Vlaamse steden en gemeenten voor meer dan 1,6 miljard euro aan publieke eigendommen, wat overeenkomt met ongeveer 3200 hectare of een gebied ter grootte van Brussel-stad1. Het OCMW van Gent deed in de voorgaande bestuursperiode ruim een derde van haar gronden van de hand. Deze structurele uitverkoop heeft in eerste instantie alles te maken met het strakke budgettaire keurslijf waarin gemeenten en steden zoals Gent vandaag zitten. Een tweede verklaring is de diepgewortelde verwaarlozing van het stedelijk voedselvraagstuk. Hoewel steden en dorpen afhankelijk zijn van de constante aanvoer van voedsel, zijn ze vandaag nauwelijks betrokken bij de productie ervan. In die context verliezen lokale publieke landbouwgronden aan betekenis, ontsnapt de gebruikswaarde van deze gronden aan elke verbeelding, en lijkt verkoop de enige manier om deze gronden nog tot nut van het lokaal beleid te maken, wat een verregaande uitverkoop vergemakkelijkt. Gronden met een landbouwbestemming, zeker indien ze buiten het eigen grondgebied gelegen zijn, worden dus een vogel voor de kat. Lokale overheden beschouwen het niet als hun kerntaak om actief beleid te voeren op deze plekken. De huidige uitverkoop van publieke gronden staat in schril contrast met een lange geschiedenis waarin deze gronden essentieel waren voor het financieel beheer van heel wat publieke instellingen, de inkomsten en voedselvoorziening van individuele en collectieve gebruikers en het landbouwsysteem in het algemeen. De historische precedenten roepen vragen op bij de huidige, erg eenzijdige focus op de marktwaarde van publieke gronden. (Lees meer: https://lib.ugent.be/catalog/pug01:8648404)

Groeiend debat

In de afgelopen jaren en maanden kwam er dan ook een debat op gang – niet in het minst in het Gentse – over de (on)wenselijkheid van de uitverkoop en de potentiële gebruikswaarde van publieke landbouwgronden. Zowel het stadsbestuur, het OCMW als boeren, boerenorganisaties, milieuorganisaties en sociale organisaties lieten hun stem horen. Deze discussies maken duidelijk dat er nood is aan meer onderzoek, planning en visie over waar publieke gronden voor zouden kunnen worden ingezet. Het is hier dat dit interdisciplinair masterproefatelier inpikt op het maatschappelijk debat over het gebruik van publieke landbouwgronden.

Onderzoeksdoelstellingen

De centrale doelstelling van dit masterproefatelier is het verkennen van mogelijkheden om beleid te voeren met publieke landbouwgronden, aan de hand van historische en hedendaagse casussen. Met ‘beleid’ bedoelen we het beleidsmatig inzetten van de (potentiële) gebruikswaarde van publieke landbouwgronden. We verdiepen ons in het historisch en huidig gebruik en beheer van deze landbouwgronden, brengen de lange termijngeschiedenis van de gronden in kaart, bestuderen de positionering van diverse actoren in het maatschappelijk debat over de gebruikswaarde van publieke landbouwgronden, en zetten tenslotte ook in op exploratief onderzoek om een potentiële, andere omgang met publieke landbouwgrond te verkennen en te beschrijven.

1 https://www.apache.be/dossier/apache-lokaal-grond/

Oud schilderij met panoramisch zicht op Gent

Panoramisch zicht op Gent vanaf de Heirnis. Aquarel (1820-1823) door Jean-Baptiste Joseph Wynantz. Archief Gent.